۱۳ نوامبر ۲۰۲۶- برای بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ (T2D) که ۶۵ سال یا بیشتر سن دارند، درمان بیش از حد با داروهای کاهنده گلوکز به‌صورت شدید، امری رایج است که می‌تواند خطر هیپوگلیسمی، ضعف جسمانی (Frailty) و زمین خوردن را، به‌ویژه در بیماران دارای چند بیماری همزمان، افزایش دهد.

کارشناسان می‌گویند این موضوع در حال تبدیل شدن به یک مشکل رو به رشد است. طبق اعلام انجمن دیابت آمریکا (ADA)، با توجه به پیر شدن جمعیت و بروز اثرات افزایش نرخ چاقی، انتظار می‌رود تعداد بزرگسالان مسن مبتلا به دیابت در دهه‌های آینده به‌سرعت افزایش یابد.

بیانیه ADA تحت عنوان «بزرگسالان مسن: استانداردهای مراقبتی در دیابت - ۲۰۲۶»، توصیه می‌کند که اهداف  HbA1cبر اساس وضعیت سلامت فردی تعدیل شوند. به همین ترتیب، به‌روزرسانی دستورالعمل سال ۲۰۲۶ انجمن بالینی غدد درون‌ریز آمریکا (AACE) نیز بر تجویز «ایمن» دارو تأکید دارد و خاطرنشان می‌کند که باید ویژگی‌های اختصاصی هر فرد را در نظر گرفت تا بتوان اهداف  HbA1cرا کمتر سخت‌گیرانه تعیین کرد.

با وجود این دستورالعمل‌ها، «لیزا مک‌کارتی»، داروساز و دانشیار دانشگاه تورنتو، گفت: بیماران «مبتلا به چند بیماری همزمان (Multimorbidity)، ضعف جسمانی یا طول عمر محدود»، اغلب با اهداف کنترل گلوکز شدیدی درمان می‌شوند که دیگر با اهداف فردی‌شده بر اساس وضعیت سلامت آن‌ها همخوانی ندارد. این بیماران اغلب با داروهایی درمان می‌شوند که آن‌ها را در معرض خطر بالای هیپوگلیسمی قرار می‌دهند.

دکتر اسکات ایزاکس، استاد مدیکین در دانشگاه اموری و رئیس پیشین AACE، که با این نظر موافق است، گفت: «ضعف جسمانی باید یک ملاحظه اصلی در مدیریت دیابت در بزرگسالان مسن باشد. این بخشی از استاندارد مراقبتی است، نه یک رویکرد اختیاری.»

دکتر ایزاکس، افزود: «یک الگوی رایج این است که رژیم درمانی که سال‌ها پیش موثر بوده، حتی پس از آنکه بیمار دچار ضعف جسمانی و یا بیماری کلیوی شده، اشتها و مصرف غذای او کاهش یافته یا دچار زوال شناختی شده است، همچنان ادامه می‌یابد. رژیم درمانی دیابت اگر با شرایط بیمار تغییر نکند می‌تواند ناایمن شود.»

خطر درمان بیش از حد

در ایالات متحده، حدود یک‌سوم بزرگسالان ۶۵ سال به بالا مبتلا به دیابت نوع ۲ هستند؛ این رقم در سطح جهانی نزدیک به یک‌پنجم است. تقریباً ۶۰ درصد از بیماران مسن مبتلا به دیابت نوع ۲، حداقل یک بیماری مزمن همزمان دارند و حدود ۴۰ درصد نیز با چهار یا چند بیماری دیگر زندگی می‌کنند. همچنین، بزرگسالان مسن مبتلا به دیابت دچار سارکوپنی (کاهش توده عضلانی) و ضعف جسمانی می‌شوند که وضعیت سلامت آن‌ها را به خطر می‌اندازد.

تحقیقات نشان می‌دهد که درمان بیش از حد هم در میان سالمندان ساکن در جامعه و هم در میان سالمندان ساکن در مراکز نگهداری رخ می‌دهد. یک مطالعه آرژانتینی روی نزدیک به ۶۰۰۰ بیمار مبتلا به دیابت نوع ۲ (با میانگین سنی ۷۸ سال) نشان داد که ضعف جسمانی با درمان بیش از حد و استفاده بیشتر از داروهای پرخطر برای هیپوگلیسمی (مانند انسولین و سولفونیل‌اوره‌ها) مرتبط است.

مطالعه دیگری روی ۱۳۳,۷۷۳ سالمند در بریتیش کلمبیا نشان داد که نزدیک به یک‌سوم از آن‌ها که سطح  HbA1cزیر ۷٪ داشتند، تحت درمان بیش از حد قرار دارند. همچنین مطالعه‌ای در انتاریو روی ۱۵,۰۳۴ بزرگسال در خانه‌های سالمندان نشان داد که بیش از نیمی از آن‌ها با اهداف کنترل گلوکز بسیار شدیدی درمان می‌شوند و زوال شناختی شدید، بیشترین ارتباط را با درمان بیش از حد داشت.

تحلیلی جدید بر روی داده‌های سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ در کلینیک Cleveland روی نزدیک به ۹۰,۰۰۰ بیمار بالای ۶۵ سال نشان داد که تغییرات دارویی اغلب با اهداف فردی‌شده HbA1c همخوانی ندارد. در میان بیمارانی که  HbA1cآن‌ها کمتر از هدف توصیه‌شده ADA بود، میزان کاهش شدت درمان بسیار پایین بود (تنها ۱۶.۹٪). حتی برخی از بیماران در شرایط «سلامتی ضعیف»، با شدت بیشتری تحت درمان قرار گرفته بودند.

دکتر Phuc Le، نویسنده اصلی این مطالعه و دانشیار کالج پزشکی کلینیک Cleveland، گفت: «پیام اصلی این است که در نظر گرفتن HbA1c به عنوان یک عدد واحد برای همه در بزرگسالان مسن خودداری شود. پزشکان باید به‌صورت دوره‌ای هم هدف  HbA1cفردی و هم رژیم دارویی افراد مسن را مجدداً ارزیابی کنند. برای بیمارانی با وضعیت پیچیده که  HbA1cآن‌ها بسیار پایین است، به‌ویژه اگر داروهای پرخطر مصرف می‌کنند، باید کاهش شدت درمان در صورت لزوم مدنظر قرار گیرد.»

انتخاب اهداف کنترل گلوکز در بیماران مسن

دکتر ایزاکس گفت: اگرچه اهداف کنترل گلوکز در بزرگسالان باید تعدیل شود، اما سن به تنهایی نباید تعیین‌کنندهٔ هدف باشد.

او توضیح داد: «یک سالمند سالم ممکن است همچنان کاندیدای مناسبی برای اهداف استاندارد کنترل گلوکز باشد. اما در یک سالمند ضعیف با بیماری‌های همزمان جدی، محدودیت‌های شناختی، طول عمر محدود یا خطر بالای هیپوگلیسمی، هدف باید تسهیل و منعطف‌تر شود.»

او اشاره کرد که تحقیقات نشان‌دهنده یک رابطه دوطرفه بین هیپوگلیسمی و ضعف جسمانی است. هیپوگلیسمی‌های مکرر با بیماری‌هایی که منجر به زوال جسمی و شناختی می‌شوند مرتبط است و بستری شدن‌های مکرر ناشی از هیپوگلیسمی نیز می‌تواند سلامت بیمار را بیش از پیش تخریب کند.

دکتر ایزاکس، گفت: «مناسب‌ترین هدف، پایین‌ترین  HbA1cممکن نیست، بلکه ایمن‌ترین  HbA1cبرای آن بیمار خاص است؛ اولویت اصلی باید اجتناب از هیپوگلیسمی باشد.» او تاکید کرد انتخاب دارو و اهداف  HbA1cباید دقیقاً برای جلوگیری از هیپوگلیسمی تعیین شوند.

ملاحظات درمانی باید شامل مواردی چون ضعف جسمانی، وضعیت عملکردی و شناختی، تغذیه، بیماری‌های همزمان، بار دارویی، سابقه هیپوگلیسمی، حمایت مراقب و طول عمر باشد. او خاطرنشان کرد برای بیمارانی که آگاهی از هیپوگلیسمی در آن‌ها کاهش یافته، استفاده از «پایش مداوم گلوکز» (CGM) می‌تواند به شناسایی هیپوگلیسمی‌های بدون علامت کمک کند.

الگوریتم سال ۲۰۲۶  AACEکه توسط دکتر ایزاکس نیز به رشته تحریر درآمده، از هدف  HbA1cبین ۷ تا ۸ درصد برای بیماران دارای ضعف جسمانی حمایت می‌کند.

هنر و علم «دارودرمانی کاهشی»

مک‌کارتی، مدیر مشترک سایت deprescribing.org و نویسنده همکار دستورالعمل بالینی سال ۲۰۱۷ در زمینه کاهش داروهای تنظیم کنندهٔ گلوکز در افراد مسن، می‌گوید: چشم‌انداز درمان در دهه گذشته به‌طور قابل توجهی تغییر کرده است.

یکی از رایج‌ترین سوالاتی که مک‌کارتی و تیمش از پزشکان دریافت می‌کنند، این است که چه زمانی باید کاهش یا قطع داروهای آگونیست گیرندهGLP-1  و مهارکننده‌های SGLT2 را در نظر گرفت.

مک‌کارتی، گفت: این دستورالعمل در حال به‌روزرسانی است و در نسخه جدید، علاوه بر استفاده از این داروها، به موضوع استفاده از پایشگرهای مداوم گلوکز (CGM) و همچنین «شناخت فزاینده محدودیت‌های پایش درمان با  HbA1cدر بزرگسالان مسنِ دارای ضعف جسمانی» خواهد پرداخت.

مک‌کارتی افزود که دستورالعمل فعلی «دارودرمانی کاهشی»، کاهش دوز، قطع یا جایگزینی داروهای مرتبط با هیپوگلیسمی یا سایر عوارض جانبی را، و به دنبال آن پایش وضعیت بیمار را توصیه می‌کند. اگر هیپرگلیسمی علامت‌دار ایجاد شود یا گلوکز خون از هدف تعیین‌شده برای فرد فراتر رود، می‌توان دوز قبلی یا داروی جایگزینی با خطر هیپوگلیسمی کمتر را در نظر گرفت.

او گفت: «اساساً با افزایش ضعف جسمانی، یا در افرادی که وضعیت بسیار پیچیده یا نامساعدی دارند، تمرکز از رسیدن به یک هدف خاص HbA1c فاصله گرفته و به سمت اجتناب از هیپوگلیسمی و پیشگیری از هیپرگلیسمی علامت‌دار تغییر می‌یابد.»

در یک بیانیه تجربی که مک‌کارتی نیز در نگارش آن مشارکت داشت، نویسندگان بر تعیین اهداف فردی‌شده، کاهش دارو به صورت برنامه‌ریزی‌شده و تحت نظارت، و ارزیابی مجدد داروهایی که بیشترین ریسک یا کمترین سود را دارند، تأکید کردند.

دکتر ایزاکس نیز که با این نظر موافق است، گفت: کاهش دارو باید «آگاهانه و تحت نظارت» باشد و با تعیین یک «هدف فردی‌شده و ایمن‌تر» آغاز شود. وی افزود باید دوز داروهایی که بیشترین احتمال ایجاد هیپوگلیسمی را دارند- عمدتاً سولفونیل‌اوره‌ها و انسولین- کاهش یابد یا بطور کلی مصرف آنها متوقف گردد. انجمن  AACEداروهایی با خطر پایین هیپوگلیسمی از جمله متفورمین، مهارکننده‌های DPP-4، آگونیست‌های GLP-1، مهارکننده‌های SGLT2 و پیوگلیتازون را توصیه می‌کند.

یک مطالعه مروری اخیر تأکید کرده است که کاهش دارو و کاهش شدت درمان «باید به عنوان یک فرآیند بالینی آگاهانه و تحت نظارت انجام شود، نه به عنوان یک پاسخ گذرا و موردی به عوارض جانبی». این مطالعه همچنین خاطرنشان می‌کند که فرآیند کاهش دارو باید به بیمار و خانواده وی به گونه‌ای ارائه شود که نشان‌دهنده یک «مداخله فعال با تمرکز بر ایمنی» باشد، نه اینکه به معنای «قطع روند مراقبتی» تلقی شود.

مسیر 4S

مک‌کارتی با همکاری انجمن بین‌المللی دیابت سالمندان، «مسیر 4S» را توسعه داد که از آن پس در دستورالعمل‌های  ADAنیز گنجانده شده است. او گفت: «هدف 4S کمک به ارائه‌دهندگان خدمات درمانی برای شناسایی تغییرات در وضعیت بالینی و عملکردی، سبک زندگی، عوامل اجتماعی، حمایت‌های موجود و عملکردهای شخصی بزرگسالان است تا از طریق تصمیم‌گیری مشترک، رویکردی برای اصلاح درمان تعیین شود.»

این چهار مرحله عبارتند از: شناسایی محرک‌ها (Seeking triggers)، تصمیم‌گیری مشترک(shared decision-making)، تعیین اهداف(setting goals)، و طراحی رژیم‌های درمانی ساده‌تر و ایمن‌تر(simpler and safer treatment regimens).

در نهایت، به گفتهٔ دکتر ایزاکس، هدف این نیست که «درمان دیابت متوقف شود، بلکه هدف این است که درمان‌هایی که ریسک بیشتری نسبت به سودشان ایجاد می‌کنند، متوقف شوند.»

او گفت برای پزشکان، پیام گسترده‌تر این است که درمان دیابت در بزرگسالان مسن نمی‌تواند با تغییر وضعیت سلامت بیمار، ثابت بماند. ضعف جسمانی، زوال شناختی یا عملکردی، بیماری‌های همزمان، تغذیه و خطر هیپوگلیسمی می‌توانند توازن بین سود و ضرر را تغییر دهند و باید باعث ارزیابی مجدد هم اهداف کنترل گلوکز و هم داروهای مورد استفاده شوند.

در برخی از بیماران، ارائه مراقبت‌های ایمن‌تر برای دیابت ممکن است به معنای اضافه کردن یک درمان جدید نباشد، بلکه به معنای تشخیص این موضوع باشد که چه زمانی زمان ساده‌سازی یا کاهش شدت درمان‌های فعلی فرا رسیده است.

منبع:

https://www.medscape.com/viewarticle/tight-glycemic-control-older-patients-more-harm-than-good-2026a100182s